Toen Jelle de Graaf zich in 2022 bij Jinek vastplakte aan de talkshowtafel, waren de gevolgen voor hem niet per se prettig. Vanaf dat moment werd hij minder serieus genomen als deskundige en woordvoerder van de Nederlandse klimaatbeweging. Toch bereikte hij met de actie wat hij wilde: “kort na mijn actie raakten er veel meer mensen bij onze acties betrokken.” Het zijn momenten als deze die hem deden nadenken over wat effectieve klimaatactie is, en wat niet. Als Jelle zijn blik op de horizon houdt, wat ziet hij dan voor zich, voor de klimaatbeweging?
We spreken af in een café op een steenworp van Paradiso, waar een week later, in de bomvolle poptempel, zijn boek Alles op het spel zal worden gepresenteerd. Met dat boek hoopt hij naar eigen zeggen een discussie op gang te brengen binnen de klimaatbeweging. “Ik denk dat we binnen de klimaatbeweging te weinig discussiëren over de effectiviteit van onze acties. Door maar actie te gaan voeren, sussen we onszelf een beetje in slaap over het effect van die actie.”
Is het strategisch? Maakt het verschil?
Het is stevige kritiek op de klimaatbeweging, juist de mensen die al wél actie voeren ‘slapend’ te noemen. Kan actievoeren dan een vorm zijn van opnieuw ‘in slaap vallen’? “Ja, kijk, als we heel eerlijk zijn over de planetaire crisis, dus niet alleen de klimaatramp, maar ook het overschrijden van andere planetaire grenzen, zoals de vervuiling of de biodiversiteitscrisis, dus het uitsterven van allerlei soorten en de andere zes grenzen die we hebben we overschreden, dan gaat het aan alle kanten grandioos mis.
We horen dat grote bedrijven, en dat landen elk jaar meer uitstoten ondanks alle afspraken. We horen ook vandaag weer dat het kabinet geld weghaalt bij klimaat om andere dingen van te betalen. Het is een behoorlijk hopeloos verhaal. Door actie te voeren voel je wel de hoop en dat is goed en heel gezond. Maar het feit dat je iets doet, vervangt niet de vraag of wat je doet effectief genoeg is. Is het strategisch? Maakt het verschil? Ik denk, dat als we heel eerlijk zijn, we wel moeten concluderen dat wat de klimaatbeweging doet niet het verschil maakt en dat we de strijd aan het verliezen zijn.”
Jelle is al actief binnen Extinction Rebellion (hierna: XR) sinds deze beweging in Nederland opkwam. Er was een tijd dat hij fulltime met XR bezig was, maar dat is niet meer zo. “Ik ben nu minder actief met XR. Het is wel goed afstand te hebben tot waar je over schrijft en ik ben ook wel kritisch over sommige dogma’s van XR.” Als ik hem vraag welke dogma’s hij zoal bedoelt, kiest hij net het voorbeeld uit van de geweldloosheid: “XR is principieel geweldloos. Daar is veel voor te zeggen, maar de geschiedenis laat zien dat alle grote systeemveranderingen een breder spectrum van verzet hebben gekend. Ook de mensen die we nu zien als de grote helden van geweldloos verzet, zoals bijvoorbeeld Marten Luther King, waren effectiever doordat er naast hun geweldloze verzet ook dreiging was van een niet-geweldloze vleugel van de burgerbeweging.
Ik denk dat het heel goed is dat XR een geweldloze groep is, die laagdrempelig is om je bij aan te sluiten. Maar dat gegeven is niet het einde van het gesprek, maar zou het begin moeten zijn. Volgens mij moet de vraag zijn is of iets effectief is of niet en niet of het vreedzaam is of niet.”
Jelle, die goed bekend is met het doopsgezinde gedachtegoed, begrijpt dat dit een controversieel punt is: “Wat zal ik zeggen… niemand mag bij XR een actie doen zonder een actietraining gevolgd te hebben. Want ook als de politie je in elkaar slaat – wat gebeurt – moet je rustig kunnen blijven en geweldloos. Dat is ook de manier waarop we die acties kunnen blijven voeren op een zo veilig mogelijke manier. Nu worden er tijdens die actietraining allerlei stellingen voorgelegd. Dan is de eerste vraag bij elk voorbeeld: ‘vind jij dit geweld?’ en de tweede vraag ‘denk je dat de gemiddelde Nederlanders dit zien als geweld?’ Nou, iedereen heeft daar in die trainingen een verschillende mening over. Iemand toezingen is geen geweld, een pijpleiding opblazen wel (denk aan Ecosabotage. Of hoe je een pijpleiding opblaast van Andreas Malm). Daartussen is heel veel waar je een gesprek over kan voeren en de antwoorden verschillen van mens tot mens en van groep tot groep. Dat zal onder doopsgezinden ook zo zijn. We moeten het minder hebben over geweld en geweldloosheid, want dat is een conservatief frame dat vooral repressie van de hele beweging helpt. Dit is geen betoog voor geweld, maar een betoog om na te denken over wat effectieve klimaatactie is. Ik denk dat dát met de planetaire crisis, die letterlijk ál het leven op aarde, de menselijke samenleving op het spel zet, op een manier die nooit eerder heeft plaatsgevonden, een goede manier is om ernaar te kijken.”
Het goede doen is altijd de moeite waard
Jelles betoog is zo indringend dat je je kunt afvragen of het überhaupt nog zin heeft om iets voor het klimaat te doen. Is het allemaal niet toch al ‘te weinig en te laat’? Jelle: “‘Het morele antwoord is dat ik geloof dat het goede doen altijd de moeite waard is. Er zijn mensen in concentratiekampen geweest, die hun laatste eten aan anderen gegeven hebben, wetende dat dat waarschijnlijk hun dood zou worden, omdat ze anderen wilden helpen. We weten dat het in de meest hopeloze situatie altijd de moeite waard is om het goede te doen. Het praktische antwoord is dat elke tiende van een graad verschil maakt. We zijn op het punt dat elke kolenfabriek die gesloten wordt, elk fossiel project dat wel of niet doorgaat een verschil maakt. Elke vertraging van de vernietiging van de planeet kan menselijk leed en leed van andere dieren kleiner maken.” Kun je omgekeerd ook zeggen dat elk jaar dat je langer kunt genieten van het leven en de aarde mooi meegenomen is? Jelle lacht even: “Ja, er is genoeg om voor te vechten. Mijn boek heet ‘alles op het spel’. Dat is veel, er is vrij veel om voor te vechten.”
Dit artikel verscheen eerder in Mondig 3
Tekst: Iris Speckmann
Beeld: Peter Cuypers/Franka Riesmeijer
